पुणे ते मुंबई प्रवास — महाराष्ट्राच्या व्यवस्थेचा आरसा… आणि मनात राहिलेला प्रश्न!

काल एका कामानिमित्त पुण्याहून मुंबईला निघालो होतो. नेहमीप्रमाणे लालपरीने जाण्याचा विचार होता; पण अचानक मनात आलं—आज इंटरसिटी एक्स्प्रेसनेच जाऊया.

सकाळी सहाची पुणे–मुंबई इंटरसिटी पकडली आणि मुंबईच्या दिशेने प्रवास सुरू झाला. साधारण साडेनऊच्या सुमारास दादरला पोहोचलो. प्रवास नेहमीचाच होता; पण कालचा प्रवास मात्र मनात अनेक प्रश्न निर्माण करून गेला.

मुंबईशी माझं नातं जुनं आहे. जवळपास दहा-अकरा वर्षे कामानिमित्त मुंबईत राहिलो. त्यामुळे मुंबईची लोकल, गर्दी, चाकरमान्यांची धावपळ, वेळेच्या आधी स्टेशनवर पोहोचण्याची घाई आणि “जागा मिळाली तर ठीक, नाही मिळाली तरी चालेल” या मानसिकतेतला प्रवास मला नवीन नाही.

कल्याणनंतर मी माझ्या आरक्षित जागेजवळ उभा होतो. तेवढ्यात माझ्या शेजारी दोन व्यक्ती येऊन उभ्या राहिल्या. दोघेही मंत्रालयाशी संबंधित असावेत, असा त्यांच्या संभाषणावरून अंदाज येत होता. एकाचं वय साधारण तीस-पस्तीसच्या आसपास, तर दुसरा पन्नाशीच्या पुढचा वाटत होता.

आणि मग सुरू झाला त्यांचा संवाद…

“आमचे साहेब काल हेलिकॉप्टरने गेले…”

“आमचे साहेब काल चार्टरने  गेले…”

“काल मीटिंग झाली…”

“आज पुढची मीटिंग आहे…”

साहेबांच्या चर्चा सुरू असतानाच विषय अचानक महागड्या मोबाईलवर आला.

“तुम्ही नवीन iPhone घेतला ना?”

“हो. कालच घेतला. जवळपास वीस हजारांचं इन्शुरन्सही काढलं.”

“अरे, एवढ्या महागड्या फोनमध्ये पैसे घालणं म्हणजे डेड इन्व्हेस्टमेंट!”

त्यावर ते वयस्कर गृहस्थ अगदी सहज म्हणाले—

“अहो, आमच्यासाठी हे काही नवीन नाही. माझी ताकद आहे की मी रोज एक iPhone घेऊ शकतो. एवढं काही मोठं नाही.”

मी नकळत त्यांच्याकडे पाहिलं.

साधा शर्ट-पँट. जुना झालेला बेल्ट. बाह्यरूपावरून त्यांच्या आर्थिक परिस्थितीचा अंदाज बांधावा असं काहीच नव्हतं. पण हातात लाखो रुपयांचा फोन आणि बोलण्यात पैशांबद्दलची अशी सहजता!

पुढचा प्रश्न आला—

“लोनवर घेतलाय का?”

उत्तर आलं—

“नाही… कॅशने. आमचे व्यवहार कॅशनेच चालतात.”

मी शांतपणे ऐकत होतो.

मला कुणाच्याही वैयक्तिक आयुष्यावर किंवा उत्पन्नावर प्रश्न उपस्थित करायचा नाही. कदाचित त्यांच्याकडे पैसा असेल, कदाचित त्यांची परिस्थिती वेगळी असेल. पण त्यानंतरच्या संभाषणाने मात्र माझ्या मनात विचारांची एक वेगळीच रेल्वे धावू लागली.

---

“आपल्याला टिप द्या… आम्ही मॅनेज करू.”

काही वेळाने चर्चा आणखी वेगळ्या विषयाकडे वळली.

एखाद्या ठिकाणी झालेल्या अँटी करप्शनच्या कारवाईबद्दल बोलताना एकजण म्हणाला—

“पुढची बैठक कधी आहे ते सांगा… आम्हाला टिप द्या. आम्ही मॅनेज करू.”

त्यानंतर जमीन, घर, इंटिरिअर आणि पैशांच्या गुंतवणुकीच्या चर्चा सुरू झाल्या.

“तू घरात किती इंटिरिअर केलं?”

“पन्नास लाख.”

“मी तर घरच घेतलं…”

हे सगळं ऐकताना मी बाहेरच्या खिडकीतून धावणारी मुंबई पाहत होतो.

एकीकडे हजारो-लाखो सामान्य माणसं लोकलमध्ये अक्षरशः जीव मुठीत घेऊन प्रवास करत होती. कोणाला मुलांच्या शिक्षणाची चिंता होती, कोणाला घरभाड्याची, कोणाला EMI ची, कोणाला नोकरीची.

आणि त्याच शहरात, त्याच राज्यात काही लोकांसाठी लाखो रुपयांचा खर्च, महागडे फोन, जमीन आणि घरांची खरेदी अगदी सहजगत्या बोलण्याचा विषय होता.

---

हा प्रवास फक्त कल्याण ते दादर नव्हता…

साधारण अर्धा-पाऊण तासांचा तो प्रवास होता.

पण माझ्यासाठी तो केवळ कल्याण ते दादर असा प्रवास नव्हता.

तो जणू महाराष्ट्राच्या एका वेगळ्याच वास्तवाचा प्रवास होता.

आज महाराष्ट्रातील अनेक भाग दुष्काळाशी झुंजत आहेत.
कुठे बेरोजगारीचा प्रश्न आहे.
कुठे शेतकरी अडचणीत आहे.
कुठे सामान्य कुटुंब महागाईशी लढत आहे.
तरुण नोकरीच्या शोधात आहेत.
सामान्य माणूस आपल्या मुलांच्या भवितव्यासाठी धडपडत आहे.

आणि दुसऱ्या बाजूला सत्तेच्या आणि व्यवस्थेच्या जवळ असलेल्या काही लोकांच्या बोलण्यात पैसा, सत्ता, ओळखी आणि “मॅनेज करण्याची” भाषा इतकी सहज ऐकू येते, हे अस्वस्थ करणारे आहे.

कदाचित त्या दोन व्यक्तींचं बोलणं त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यापुरतं असेल. कदाचित त्यांच्या बोलण्यात अतिशयोक्ती असेल. पण एक नागरिक म्हणून ते ऐकताना माझ्या मनात प्रश्न नक्कीच निर्माण झाला—आपण कोणत्या दिशेने चाललो आहोत?

---

एक शिक्षक म्हणून मला अधिकच विचार करायला लावणारा प्रश्न

मी एक शिक्षक आहे.

दररोज विद्यार्थ्यांना प्रामाणिकपणा, मूल्ये, नैतिकता, जबाबदारी, नेतृत्व आणि समाजाप्रती असलेली बांधिलकी याबद्दल सांगतो.

त्यांना आपण शिकवतो—

“यश म्हणजे केवळ पैसा नाही.”
“पद म्हणजे केवळ अधिकार नाही.”
“शिक्षण म्हणजे केवळ नोकरी मिळवण्याचं साधन नाही; तर चांगला नागरिक घडवण्याची प्रक्रिया आहे.”

पण मग मनात प्रश्न येतो—

आपण विद्यार्थ्यांना मूल्यांची शिकवण देतो आहोत आणि समाज त्यांना प्रत्यक्षात काय दाखवत आहे?

जर एखाद्या तरुणाला असं वाटू लागलं की प्रामाणिकपणे काम करण्यापेक्षा ओळखी, सत्ता आणि पैसा अधिक महत्त्वाचे आहेत, तर त्याच्या मनात निर्माण होणाऱ्या प्रश्नांना आपण काय उत्तर देणार?

---

दादरला ट्रेन थांबली… पण प्रश्न थांबला नाही.

ट्रेन दादरला आली.

लोकांची गर्दी उतरली.
मीही माझ्या कामासाठी पुढे निघालो.

पण त्या दोन व्यक्तींचं संभाषण मात्र मनातच राहिलं.

कदाचित त्यांना कल्पनाही नसेल की त्यांच्या सहज गप्पांनी एका प्रवाशाला एवढा विचार करायला लावला असेल.

त्या दिवशी मला जाणवलं—

रेल्वे आपल्याला फक्त एका शहरातून दुसऱ्या शहरात घेऊन जात नाही.
कधी कधी ती आपल्याला समाजाच्या वास्तवाच्या अगदी जवळ घेऊन जाते.

कालचा माझा प्रवासही असाच होता.

एका बाजूला धावणारा, कष्ट करणारा, स्वप्न पाहणारा सामान्य माणूस…

आणि दुसऱ्या बाजूला सत्ता, पैसा आणि प्रभावाच्या सावलीत जगणारी काही माणसं.

या दोन टोकांच्या मध्येच आपला महाराष्ट्र उभा आहे.

आणि एक नागरिक म्हणून माझ्या मनात शेवटी एकच प्रश्न राहिला—

“आपण पुढच्या पिढीला नेमका कोणता महाराष्ट्र देणार आहोत—मेहनतीचा, प्रामाणिकपणाचा आणि मूल्यांचा… की पैसा, सत्ता आणि मॅनेजमेंटच्या शॉर्टकटचा?”

दादर स्टेशन मागे पडलं.

पण हा प्रश्न अजूनही मनात धावत आहे…

कदाचित इंटरसिटीपेक्षाही वेगाने.

लेखक : डॉ. किरण काकडे

लेखकाची नोंद :
या लेखातील अनुभव हा माझा वैयक्तिक आणि प्रत्यक्ष अनुभव आहे. प्रवासादरम्यान घडलेल्या प्रसंगांचे आणि ऐकलेल्या संवादांचे हे प्रामाणिक प्रतिबिंब आहे. या लेखातील व्यक्ती, घटना किंवा उल्लेख यांचा कोणत्याही विशिष्ट व्यक्ती, संस्था अथवा घटनेशी थेट संबंध जोडण्याचा माझा उद्देश नाही. हा लेख केवळ एका नागरिक आणि शिक्षक म्हणून माझ्या मनात उमटलेल्या विचारांची आणि जाणिवांची वैयक्तिक मांडणी आहे.