“काही माणसं आपल्याला वैयक्तिकरीत्या ओळखतही नसतात; पण आपण मात्र त्यांना आपल्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग बनवून घेतलेलं असतं. त्यांच्या जाण्याने केवळ एक व्यक्ती हरवत नाही, तर आपल्या बालपणाचा एक सुंदर काळही पुन्हा एकदा आठवणींच्या पडद्याआड जातो.”
नाना पाटेकर यांच्या निधनाची बातमी ऐकली आणि मनात असंख्य आठवणी जाग्या झाल्या. डोळ्यांसमोर माझं बालपण उभं राहिलं. ते नव्वदचं दशक, घरातली छोटीशी ब्लॅक अँड व्हाईट टीव्ही, दूरदर्शनवर लागणारे चित्रपट आणि त्या काळात मनावर कायमचा ठसा उमटवणारे अभिनेते! त्यांच्यापैकी एक महत्त्वाचं नाव म्हणजे नाना पाटेकर.
आजच्या डिजिटल युगात मनोरंजनाचे असंख्य पर्याय आहेत. मात्र, आमच्या बालपणी दूरदर्शन हेच मनोरंजनाचं प्रमुख साधन होतं. मध्यमवर्गीय कुटुंबातील मर्यादित साधनांमध्येही काही चित्रपट आणि कलाकार आपल्या भावविश्वाचा अविभाज्य भाग बनायचे. नाना पाटेकर हे माझ्यासाठी केवळ एक अभिनेते नव्हते, तर माझ्या बालपणातील एक प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व होते.
त्यांचा भारदस्त आवाज, संवादफेक, चेहऱ्यावरचे भाव आणि अभिनयातील विलक्षण ताकद यांचं मला नेहमीच आकर्षण वाटत आलं. अमिताभ बच्चन यांच्याप्रमाणेच नाना पाटेकर यांचाही अभिनय मला असामान्य वाटायचा. मात्र, नानांची शैली स्वतंत्र होती. त्यांच्या अभिनयात एक वेगळाच रांगडेपणा, वास्तवता आणि भावनिक खोली होती. ते केवळ संवाद बोलत नसत, तर त्या व्यक्तिरेखेतील भावना जिवंत करत असत.
बेळगावची आठवण आणि नानांशी जोडलेलं नातं
नानांबद्दलच्या माझ्या भावना अधिक खास आहेत, कारण माझ्या बालपणातील एक आठवण त्यांच्याशी जोडलेली आहे.
माझे वडील भारतीय सैन्यातील मराठा लाइट इन्फंट्रीमध्ये कार्यरत होते. त्यांच्या सैनिकी सेवेचा माझ्यावर लहानपणापासूनच प्रभाव होता. भारतीय सैन्य, सैनिकांचं जीवन, शिस्त आणि देशसेवा यांविषयी माझ्या मनात विशेष आदर होता. मलाही लहानपणी भारतीय सैन्यात भरती होण्याची इच्छा होती.
वडिलांची बेळगाव येथे पोस्टिंग असतानाची ही आठवण. त्या काळात ‘प्रहार’ चित्रपटाचं चित्रीकरण सुरू असल्याचं वडिलांकडून समजलं. चित्रपटाच्या चित्रीकरणासाठी नाना पाटेकर त्या परिसरात आले होते. वडील म्हणाले होते, “चित्रपटाचं शूटिंग सुरू आहे, आपण पाहायला जाऊया.”
लहानपणी आवडत्या अभिनेत्याला प्रत्यक्ष पाहण्याची संधी मिळणं ही माझ्यासाठी खूप मोठी गोष्ट होती. आम्ही चित्रीकरण पाहायला गेलो आणि नानांना प्रत्यक्ष पाहण्याचा, भेटण्याचा योग आला.
आज अनेक वर्षांनंतर त्या आठवणीला उजाळा देताना जाणवतं की ती केवळ एका अभिनेत्याला पाहण्याची घटना नव्हती. ती माझ्या बालपणातील एका सुंदर स्वप्नाला प्रत्यक्ष स्पर्श झाल्यासारखी होती.
त्यानंतर नानांना पुन्हा भेटण्याची संधी मिळाली नाही. पण ती एक भेट आजही मनाच्या कोपऱ्यात जपून ठेवली आहे. आयुष्यात काही क्षण फार थोडा वेळ टिकतात; मात्र त्यांचं मोल काळ जसजसा पुढे जातो, तसतसं वाढत जातं.
‘प्रहार’ आणि भारतीय सैन्याविषयीचा आदर
नानांच्या व्यक्तिमत्त्वातील मला सर्वाधिक भावलेली गोष्ट म्हणजे भारतीय सैन्याशी जोडलेली त्यांची प्रतिमा आणि सैनिकी जीवनाविषयीची जवळीक.
माझ्यासाठी ‘प्रहार’ हा केवळ चित्रपट नव्हता. तो माझ्या वडिलांच्या सैनिकी सेवेच्या आठवणींशी आणि माझ्या बालपणीच्या स्वप्नांशी जोडलेला होता.
सैन्याविषयीचा आदर प्रत्येक भारतीयाच्या मनात असतो; पण सैनिकी कुटुंबात वाढलेल्या व्यक्तीसाठी त्या भावनेला वैयक्तिक अनुभवांची जोड असते. त्यामुळे नानांच्या सैन्याशी संबंधित भूमिकांशी माझं एक वेगळंच भावनिक नातं निर्माण झालं.
देशप्रेम ही केवळ घोषणा नसते. ते सैनिकांच्या त्यागाची जाणीव ठेवण्यात, त्यांच्या कर्तव्याचा सन्मान करण्यात आणि देशासाठी जगणाऱ्या माणसांच्या भावविश्वाशी जोडून घेण्यात असतं.
कदाचित म्हणूनच नाना पाटेकर यांच्याविषयी माझ्या मनात असलेला आदर हा त्यांच्या अभिनयापुरता मर्यादित नव्हता. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील देशाविषयीची बांधिलकी आणि सैन्याशी जोडलेला भाव मला नेहमीच भावत आला.
अभिनेता म्हणून असामान्य, माणूस म्हणून संवेदनशील
‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अभय’, ‘वेलकम’ आणि ‘नटसम्राट’ यांसारख्या चित्रपटांमधून नानांनी आपल्या अभिनयाचे विविध पैलू दाखवले. गंभीर भूमिका असोत किंवा विनोदी व्यक्तिरेखा, त्यांनी प्रत्येक भूमिकेला स्वतःची ओळख दिली.
विशेषतः ‘नटसम्राट’मधील त्यांचा अभिनय माणसाच्या भावविश्वातील एकटेपणा, नात्यांमधील गुंतागुंत आणि आयुष्याच्या उत्तरार्धातील वेदना प्रभावीपणे व्यक्त करतो. त्यांच्या अभिनयाची खरी ताकद हीच होती की ते प्रेक्षकांना केवळ मनोरंजन देत नसत, तर विचार करायलाही भाग पाडत असत.
त्यांच्या स्पष्टवक्तेपणाने आणि निर्भीड व्यक्तिमत्त्वानेही मला नेहमी आकर्षित केलं. मनात एक आणि ओठांवर दुसरं ठेवण्यापेक्षा आपली भूमिका स्पष्टपणे मांडण्याची त्यांची शैली वेगळी होती.
त्यांच्या आयुष्याचे सर्व पैलू मला माहीत आहेत, असा माझा दावा नाही. मात्र, एक प्रेक्षक म्हणून त्यांच्या अभिनयातून, सार्वजनिक व्यक्तिमत्त्वातून आणि सामाजिक कार्यातून मला जी सकारात्मक बाजू दिसली, तिने माझ्या मनात त्यांच्याविषयी कायम आदर निर्माण केला.
नाम फाउंडेशनच्या माध्यमातून शेतकरी आणि ग्रामीण भागातील समस्यांसाठी त्यांनी केलेले कामही महत्त्वाचं आहे. प्रसिद्धीचा उपयोग समाजातील प्रश्नांकडे लक्ष वेधण्यासाठी करता येतो, हे त्यांच्या सामाजिक सहभागातून दिसून येतं.
बालपणातील हिरो एकेक करून दूर जात आहेत!
वय वाढत जातं, तसं एक वेगळंच वास्तव जाणवू लागतं. आपल्या बालपणातील चेहरे, आवाज आणि प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्वं हळूहळू आपल्यापासून दूर जातात.
आपल्या आयुष्यात आई-वडील, भावंडं आणि नातेवाईक यांचं जसं महत्त्वाचं स्थान असतं, तसंच काही व्यक्तींना आपण नकळत आपल्या भावविश्वात स्थान देतो. ते आपल्याला वैयक्तिकरीत्या ओळखत नसले, तरी त्यांच्या विचारांचा, कामाचा आणि व्यक्तिमत्त्वाचा आपल्या आयुष्यावर परिणाम होत असतो.
नाना पाटेकर माझ्यासाठी अशाच व्यक्तींपैकी एक होते.
त्यांच्या निधनामुळे मला केवळ एका अभिनेत्याच्या जाण्याचं दुःख होत नाही, तर माझ्या बालपणाचा एक महत्त्वाचा भाग हरवल्याची जाणीव होते. माझ्या वडिलांच्या सैनिकी आठवणी, भारतीय सैन्यात जाण्याचं बालपणीचं स्वप्न आणि दूरदर्शनवर पाहिलेले त्यांचे चित्रपट या सगळ्यांमध्ये नानांचा एक विशेष धागा गुंफलेला आहे.
आयुष्यात काही नाती रक्ताची नसतात, ओळखीचीही नसतात; ती भावनांची असतात. नानांशी माझं नातं असंच होतं.
शेवटचा सलाम, नाना!
नाना, तुम्हाला कदाचित कधीच माहीत नव्हतं की एका मध्यमवर्गीय कुटुंबातील लहान मुलाच्या मनात तुम्ही किती मोठं स्थान निर्माण केलं होतं. तुम्हाला बालपणी एकदा भेटण्याचा योग आला; त्यानंतर पुन्हा भेट झाली नाही. पण तुमची आठवण मात्र कायम सोबत राहिली.
आज तुमच्या जाण्याने एक पोकळी निर्माण झाली आहे. तुमचा आवाज, तुमचा अभिनय, तुमच्या व्यक्तिरेखा आणि तुमच्या सामाजिक कार्याच्या आठवणी मात्र कायम राहतील.
माणसं निघून जातात, पण त्यांनी आपल्या मनात निर्माण केलेल्या भावना कधीच संपत नाहीत.
माझ्यासाठी तुम्ही केवळ एक सुपरस्टार नव्हता, तर माझ्या बालपणाचा हिरो, माझ्या स्वप्नांच्या विश्वातील एक महत्त्वाचा चेहरा आणि भारतीय सैन्याविषयीच्या माझ्या भावनिक नात्याशी जोडलेलं एक व्यक्तिमत्त्व होता.
आज तुम्हाला अखेरचा सलाम करताना मनात एकच भावना आहे — तुम्हाला पुन्हा भेटण्याची संधी मिळाली नाही, ही हुरहूर कायम राहील; पण बालपणी तुम्हाला पाहिल्याची आठवण हा माझ्या आयुष्यातील एक अमूल्य ठेवा असेल.
भावपूर्ण श्रद्धांजली, नाना पाटेकर!
तुम्ही काळाच्या पडद्याआड गेलात, पण माझ्या बालपणाच्या आठवणींमध्ये तुम्ही कायम जिवंत राहाल.
— डॉ. किरण काकडे